03.07 – Δωρεάν και Αποτελεσματική Πρόσβαση σε Υπηρεσίες Υγείας

3.7.1   Υπάρχουν επαρκή μέτρα για τη διευκόλυνση της έγκαιρης ανίχνευσης και θεραπείας ασθενειών και αναπτυξιακών προβλημάτων;

Υπάρχουν δωρεάν προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου για όλα τα παιδιά (και παιδιών οικογενειών με χαμηλό εισόδημα) συμπεριλαμβανομένης της προληπτικής οδοντιατρικής φροντίδας.

Το Πρόγραμμα Αγωγής Στοματικής Υγείας και η παροχή δωρεάν οδοντιατρικής φροντίδας – μετά από απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, επεκτάθηκε ώστε να περιλαμβάνει και τα παιδιά ηλικίας έξι ετών, πέρα από αυτά ηλικίας έντεκα ετών. Επιπλέον, οι Οδοντιατρικές Υπηρεσίες παρέχουν δωρεάν οδοντιατρική θεραπεία στα σχολεία για τα παιδιά της Δ’ και ΣΤ’ τάξης (ηλικίας 10 και 12 ετών αντίστοιχα) μέσω κινητών οδοντιατρικών μονάδων. Το πρόγραμμα αυτό καλύπτει περίπου το 20% των δημόσιων δημοτικών σχολείων και δίνει προτεραιότητα σε σχολεία που βρίσκονται σε περιοχές χαμηλού κοινωνικοοικονομικού επιπέδου ή σε απομακρυσμένες περιοχές.

Προτείνεται επίσης η συμπερίληψη της πρωτοβουλίας στο πιλοτικό πρόγραμμα «Βουρτσίζω τα Δόντια μου στο Σχολείο». Αν και το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά και εφαρμόζεται σήμερα σε δέκα δημοτικά σχολεία σε όλη την Κύπρο, θεωρείται ιδιαίτερα στοχευμένη παρέμβαση. Εστιάζει σε σχολεία με υψηλότερη συχνότητα τερηδόνας και σε σχολεία που φοιτούν παιδιά με μεταναστευτικό υπόβαθρο. Στόχος του προγράμματος είναι όχι μόνο η ενημέρωση και η ανάπτυξη δεξιοτήτων σωστής στοματικής υγιεινής, αλλά και η πρακτική εφαρμογή τους στο σχολικό περιβάλλον, συμβάλλοντας έτσι στη δημιουργία ενός υγιούς τρόπου ζωής.

Σημειώνεται ότι οι Οδοντιατρικές Υπηρεσίες παρέχουν δωρεάν οδοντόβουρτσες και οδοντόκρεμες σε όλα τα παιδιά που συμμετέχουν. Επιπλέον, κάθε παιδί λαμβάνει ένα προσωπικό σετ για να συνεχίσει τη συνήθεια και κατά τη διάρκεια των σχολικών διακοπών.

Οι ακόλουθες εξετάσεις προσυμπτωματικού ελέγχου παρέχονται δωρεάν σε όλα τα νεογνά στην Κύπρο: Όλα τα νεογνά εξετάζονται μέσα στις πρώτες 48 ώρες ζωής για μεταβολικές διαταραχές, όπως:

• Συγγενής υποθυρεοειδισμός
• Φαινυλκετονουρία (PKU)

Επίσης, πραγματοποιείται έλεγχος ακοής νεογνών, ο οποίος περιλαμβάνει εξέταση για συγγενή απώλεια ακοής, ώστε να καταστεί δυνατή η έγκαιρη παρέμβαση και να υποστηριχθεί η ανάπτυξη της ομιλίας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Τον Δεκέμβριο του 2025, η Κύπρος υιοθέτησε επίσημα ένα νέο νομικό πλαίσιο ειδικά για τα προγεννητικά και νεογνικά προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, με στόχο τη διεύρυνση του πεδίου των εξετάσεων και την ένταξη στο πρόγραμμα οκτώ (8) επιπλέον κληρονομικών μεταβολικών νοσημάτων, πέρα από τα ήδη καθιερωμένα.

Τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου παρέχονται δωρεάν σε όλους τους κατοίκους της Κύπρου.

 3.7.2   Υπάρχουν αποτελεσματικά μέτρα για να διασφαλιστεί ότι όλα τα παιδιά σε ανάγκη λαμβάνουν το σύνολο των παιδικών εμβολίων που συνιστά ο ΠΟΥ;

Όλα τα παιδιά που είναι εγγεγραμμένα στο ΓεΣΥ[1] δικαιούνται εμβολιαστική κάλυψη σύμφωνα με το Εθνικό Εμβολιαστικό Σχέδιο από τον Παιδίατρο ή τον Προσωπικό τους Γιατρό. Τα παιδιά που δεν είναι εγγεγραμμένα στο ΓεΣΥ έχουν πρόσβαση στις Υπηρεσίες του Οργανισμού Κρατικών Υπηρεσιών Υγείας, στα Εθνικά Εμβολιαστικά Κέντρα και στις Κλινικές Προστασίας Μητρότητας και Παιδιού, οι οποίες λειτουργούν σε όλες τις επαρχίες.

Στην Κύπρο σήμερα παρουσιάζονται υψηλά ποσοστά εμβολιασμού για τα βασικά εμβόλια. Το εμβόλιο κατά του ροταϊού δεν περιλαμβάνεται στο Εθνικό Εμβολιαστικό Σχέδιο, αλλά διατίθεται από ιδιώτες παιδιάτρους.

Στην Κύπρο καταγράφονται υψηλά ποσοστά εμβολιασμού για τα κύρια εμβόλια, όπως:

• Διφθερίτιδα / Τέτανος / Κοκκύτης / Ηπατίτιδα / Αιμόφιλος της Γρίπης – 3η δόση: 93,65%
• MMR – 1η δόση: 99%, 2η δόση: 97%
• HPV – τελική δόση στα κορίτσια: 89%, τελική δόση στα αγόρια: 70%

 3.7.3   Υπάρχουν επαρκή μέτρα για τη διευκόλυνση της έγκαιρης ανίχνευσης και θεραπείας προβλημάτων ψυχικής υγείας;

Στο πλαίσιο του εθνικού συστήματος υγείας, τα παιδιά δικαιούνται 6–24 δωρεάν επισκέψεις σε ψυχολόγο ετησίως, ανάλογα με τη διάγνωση. Το Σχέδιο Δράσης περιλαμβάνει μέτρα όπως η επέκταση του δικτύου ψυχολόγων/ψυχιάτρων, η δημιουργία Κέντρου για νευροαναπτυξιακές διαταραχές και η ίδρυση νέου Κέντρου Ψυχικής Υγείας. Επιπλέον, το Υπουργείο Υγείας στηρίζει τους δήμους με προσωπικό και δράσεις ανάπτυξης ικανοτήτων για την έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη προβλημάτων ψυχικής υγείας στον νεανικό πληθυσμό.

Η έγκαιρη ανίχνευση συμπτωμάτων Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) στον γενικό πληθυσμό μέσω εργαλείων προσυμπτωματικού ελέγχου στις ηλικίες 18 και 24 μηνών βρίσκεται στο τελικό στάδιο εφαρμογής μέσω των προσωπικών γιατρών του ΓεΣΥ, σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και το Τμήμα Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας. Σε περιπτώσεις θετικών ευρημάτων, διασφαλίζεται έγκαιρη αξιολόγηση από ειδικούς και έναρξη πολυεπίπεδης θεραπευτικής φροντίδας.

Επιπλέον, το Υπουργείο Υγείας, σε συνεργασία με τη UNICEF, έχει υλοποιήσει δράσεις για την προώθηση της ψυχικής υγείας και ευημερίας των νέων, στο πλαίσιο μεταρρυθμιστικής πρωτοβουλίας που υποστηρίζεται και χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στόχος είναι η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας σε επίπεδο κοινότητας και η ενδυνάμωση της ενεργούς συμμετοχής των νέων στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αξιολόγηση υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Οι απόψεις των νέων συνέβαλαν επίσης στην ανάπτυξη της Εθνικής Στρατηγικής για την Ψυχική Υγεία 2025–2028, αναδεικνύοντάς τους σε βασικούς φορείς διαμόρφωσης προτάσεων για τη βελτίωση των συστημάτων και πολιτικών ψυχικής υγείας, σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Επιπρόσθετα, το Υπουργείο Υγείας στηρίζει την ανάπτυξη ικανοτήτων των τοπικών κοινοτήτων για την έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη προβλημάτων ψυχικής υγείας στους νέους (Μνημόνιο Συνεργασίας Δήμων και Υπουργείου Υγείας-Πρόγραμμα «Εξέλιξις»). Παράλληλα, παρέχονται στοχευμένες παρεμβάσεις για ευάλωτους νέους σε 24ωρη βάση σε δομές φιλοξενίας, από Νοσηλευτές Ψυχικής Υγείας, για την υποστήριξη κοριτσιών ηλικίας 12–18 ετών που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν αξιολόγηση και παρακολούθηση για τον εντοπισμό ζητημάτων όπως άγχος, κατάθλιψη, τραύμα ή διαταραχές συμπεριφοράς, καθώς και παρακολούθηση της συνολικής συναισθηματικής ευημερίας.

Το έργο Μηχανισμού Τεχνικής Υποστήριξης (TSI) συμβάλλει στη βελτίωση της ψυχικής υγείας των νέων μέσω πρόληψης, ενημέρωσης και κοινοτικών υπηρεσιών, τροφοδοτώντας την Εθνική Στρατηγική Ψυχικής Υγείας. Παρότι καταβάλλονται σημαντικές προσπάθειες για τη βελτίωση του συστήματος, η επάρκειά του θα φανεί στην πράξη (π.χ. πραγματική πρόσβαση, συνέπεια, κάλυψη, ταχύτητα διάγνωσης).

 3.7.4   Λαμβάνουν τα παιδιά σε ανάγκη τα φάρμακα που απαιτούνται με ιατρική συνταγή δωρεάν;

Το εθνικό σύστημα υγείας καλύπτει τα συνταγογραφούμενα φάρμακα. Τα φάρμακα αυτά περιλαμβάνονται στον «Κατάλογο Φαρμακευτικών Προϊόντων». Οι δικαιούχοι πληρώνουν συμμετοχή €1 ανά φαρμακευτικό προϊόν, καθώς και μια επιπλέον εισφορά που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ της τιμής του φαρμάκου που επιλέγει το σύστημα και της τιμής ενός φαρμάκου που δεν καλύπτεται (π.χ. διαφορά μεταξύ γενόσημου και επώνυμου φαρμάκου).

 3.7.5   Παρέχονται σε όλα τα παιδιά με αναπηρίες στοχευμένες υπηρεσίες αποκατάστασης και υποστηρικτικής φροντίδας;

Τα παιδιά με αναπηρίες λαμβάνουν χρηματικά επιδόματα.

Η δημιουργία μητρώου νευρολογικών ασθενών συνέβαλε στη διεύρυνση της πρόσβασης σε φυσιοθεραπεία. Από τον Ιανουάριο του 2023 (για περιπτώσεις νευρολογικών παθήσεων/τραυματισμών, καρδιοθωρακικών επεμβάσεων και αναπνευστικών νοσημάτων). Το Σχέδιο Δράσης της Ευρωπαϊκής Εγγύησης για το Παιδί αναφέρει την απλοποίηση των διαδικασιών για την παροχή αναπηρικών αμαξιδίων. Διάφορα μέτρα (π.χ. επέκταση των υπηρεσιών αποκατάστασης) έχουν προγραμματιστεί στο πλαίσιο της Εθνικής Στρατηγικής και του Σχεδίου Δράσης 2024–2028.

Η δράση «Επέκταση της παροχής υπηρεσιών αποκατάστασης στο πλαίσιο του Γενικού Συστήματος Υγείας βάσει νομοθετικής ρύθμισης για τα κέντρα αποκατάστασης» περιλαμβάνεται στην Εθνική Στρατηγική και το Σχέδιο Δράσης για την Αναπηρία 2024–2028 και θα υλοποιηθεί από τον Οργανισμό Ασφάλισης Υγείας του Υπουργείου Υγείας.

Επίσης, το Κέντρο για Παιδιά με Νευροαναπτυξιακές Διαταραχές ιδρύθηκε το 2022 και λειτουργεί υπό τη Διεύθυνση των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας του ΟΚΥπΥ. Η αποστολή του είναι να παρέχει πολυεπίπεδη υγειονομική φροντίδα σε μικρά παιδιά έως 7 ετών και να προσφέρει στήριξη και καθοδήγηση στις οικογένειές τους. Το εξειδικευμένο προσωπικό του Κέντρου παρέχει διαγνωστική αξιολόγηση σε συνεργατικό και διεπιστημονικό περιβάλλον.

Στην Κύπρο, οι υπηρεσίες αποκατάστασης για παιδιά περιλαμβάνονται στο Γενικό Σύστημα Υγείας (ΓεΣΥ):

• Το ΓεΣΥ καλύπτει επίσημα φυσιοθεραπεία, εργοθεραπεία και λογοθεραπεία, καθώς και υπηρεσίες από νοσηλευτές, μαίες, κλινικούς ψυχολόγους και διαιτολόγους.
• Οι υπηρεσίες αυτές παρέχονται σε εγγεγραμμένους δικαιούχους· τα παιδιά μπορούν να επισκέπτονται συμβεβλημένους ιδιώτες ή δημόσιους παρόχους κατόπιν παραπομπής από τον Προσωπικό τους Γιατρό ή ειδικό.

Τα παιδιά που δεν είναι δικαιούχοι του ΓεΣΥ, όπως τα παιδιά αιτητών διεθνούς προστασίας, λαμβάνουν δωρεάν υπηρεσίες αποκατάστασης στα δημόσια νοσοκομεία. Το Γενικό Νοσοκομείο Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ στη Λευκωσία παρέχει ολοκληρωμένες, κρατικά χρηματοδοτούμενες υπηρεσίες αποκατάστασης για παιδιά. Το νοσοκομείο προσφέρει φυσιοθεραπεία, εργοθεραπεία και πολυεπιστημονική φροντίδα για ευρύ φάσμα ιατρικών, νευρολογικών και αναπτυξιακών παθήσεων. Οι υπηρεσίες περιλαμβάνουν ενδονοσοκομειακή και εξωνοσοκομειακή αποκατάσταση, υποστήριξη ΜΕΘ, κοινοτική νοσηλευτική και εξειδικευμένα ιατρεία, όπως γενετικής, νευρολογίας και διατροφής. Η ολοκληρωμένη προσέγγιση του νοσοκομείου εξασφαλίζει ολιστική φροντίδα για παιδιά και εφήβους έως 16 ετών, προάγοντας την αποκατάσταση και τη μακροπρόθεσμη ευημερία.

Το ΓεΣΥ παρέχει επίσης συγκεκριμένο αριθμό συνεδριών λογοθεραπείας και εργοθεραπείας. Επιπλέον, όλα τα παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας αξιολογούνται από τους εκπαιδευτικούς στο πλαίσιο του σχολείου και, εάν απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση, παραπέμπονται σε εκπαιδευτικούς ψυχολόγους και άλλους ειδικούς ψυχικής υγείας.

Παιδιά που τεκμηριωμένα χρειάζονται ειδική εκπαίδευση και λογοθεραπεία λαμβάνουν αυτές τις υπηρεσίες εβδομαδιαία και δωρεάν στο σχολείο, από εξειδικευμένο προσωπικό.

3.7.6   Υπάρχουν κατάλληλα προγράμματα προαγωγής της υγείας και πρόληψης ασθενειών για παιδιά σε ανάγκη;

Οι Σχολικές Υπηρεσίες Υγείας, όπως αναφέρεται στο Σχέδιο Δράσης, εργάζονται για την πρόληψη ασθενειών και την προαγωγή της υγείας και ευημερίας των μαθητών, μέσα από ολιστική αξιολόγηση του παιδιού (σωματική και ψυχολογική). Τα Κέντρα Προστασίας Μητρότητας και Παιδιού προσφέρουν δωρεάν προληπτικές υπηρεσίες σε βρέφη και παιδιά που δεν είναι εγγεγραμμένα στο Γενικό Σύστημα Υγείας, με στόχο την προαγωγή της υγείας και την πρόληψη ασθενειών μέσω παρακολούθησης και προληπτικών εξετάσεων για βρέφη και παιδιά προσχολικής ηλικίας. Υπάρχει επίσης Στρατηγική για τα Δικαιώματα του Παιδιού στην Υγεία 2017–2025. Η Έκθεση Χώρας 2025 για την Κύπρο αναφέρει ότι η κατάσταση στην πρόληψη ασθενειών παρουσιάζει περιθώρια βελτίωσης.

Η Κύπρος προωθεί και υποστηρίζει τον θηλασμό μέσω της Εθνικής Επιτροπής Θηλασμού, εκστρατειών ενημέρωσης και της εφαρμογής της Πρωτοβουλίας «Φιλικά προς τα Βρέφη Νοσοκομεία». Η κυβερνητική στρατηγική 2024–2027 περιλαμβάνει τη δημιουργία ειδικών χώρων θηλασμού σε δημόσιους χώρους και χώρους εργασίας, εκπαιδευτικά προγράμματα για οικογένειες και επαγγελματίες, καθώς και ενισχυμένο νομοθετικό πλαίσιο για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος φιλικού προς τον θηλασμό. Οι δράσεις αυτές στοχεύουν στην ομαλοποίηση του θηλασμού και στη στήριξη των μητέρων όπου κι αν ζουν, εργάζονται ή κινούνται στην καθημερινότητά τους.

Τα Κέντρα Προστασίας Μητέρας και Παιδιού αποτελούν ένα σύστημα παροχής ολοκληρωμένων υπηρεσιών δημόσιας υγείας, το οποίο διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη διασφάλιση της υγείας και της υγιούς ανάπτυξης των παιδιών ηλικίας 0–18 ετών, συμπεριλαμβανομένων παιδιών που ζητούν διεθνή προστασία, παιδιών μεταναστών χωρίς καθεστώς νομιμότητας, πολιτικών προσφύγων και παιδιών που δεν είναι επιλέξιμα για εγγραφή στο Γενικό Σύστημα Υγείας. Στο πλαίσιο αυτό, τα εμβόλια χορηγούνται σύμφωνα με το Εθνικό Εμβολιαστικό Σχέδιο της Κύπρου και πραγματοποιείται συστηματική παρακολούθηση της σωματικής, αισθητηριακής και ψυχοκινητικής ανάπτυξης μέσω τακτικών μετρήσεων και διαγνωστικών ελέγχων. Επιπλέον, παρέχεται εξειδικευμένη συμβουλευτική και καθοδήγηση σε γονείς και κηδεμόνες σε θέματα όπως φροντίδα παιδιών, διατροφή, πρόληψη ατυχημάτων και προαγωγή της ψυχοκινητικής ανάπτυξης, με τελικό στόχο την ενδυνάμωση του οικογενειακού περιβάλλοντος και την προώθηση της συνολικής ευημερίας των παιδιών.

Παράλληλα, οι δραστηριότητες της Υπηρεσίας Επισκεπτών Υγείας στο πλαίσιο της σχολικής υγείας αποτελούν θεμελιώδη πυλώνα για την πρόληψη και την προαγωγή της υγείας των παιδιών. Εφαρμόζονται συστηματικά προγράμματα προληπτικού ελέγχου, τα οποία περιλαμβάνουν μετρήσεις ύψους, βάρους, δείκτη μάζας σώματος και περιμέτρου μέσης, καθώς και ελέγχους οπτικής και ακουστικής οξύτητας, αξιολόγηση για σκολίωση και κύφωση, καθώς και έλεγχο για αχρωματοψία, ανάλογα με τη σχολική τάξη. Τα παιδιά που εντοπίζονται με κάποιο πρόβλημα παραπέμπονται για εξέταση στον Προσωπικό τους Γιατρό ή στα δημόσια νοσοκομεία για αξιολόγηση και θεραπεία.

Επιπλέον, η εμβολιαστική κάλυψη των μαθητών παρακολουθείται σύμφωνα με τις πρόνοιες του Εθνικού Εμβολιαστικού Προγράμματος, ενώ παρέχεται επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα υγείας και υποστήριξη στη διαχείριση περιστατικών μεταδοτικών ασθενειών σε συνεργασία με τη σχολική διοίκηση.

Σημαντικό μέρος του έργου της Υπηρεσίας Σχολικής Υγείας αποτελεί η εφαρμογή προγραμμάτων αγωγής υγείας και προαγωγής υγείας τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, καλύπτοντας θέματα όπως προσωπική υγιεινή, πρόληψη ατυχημάτων, υγιεινή διατροφή, πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων, πρόληψη καπνίσματος, εφηβεία και ζητήματα ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Στις μεγαλύτερες τάξεις παρέχονται επιπλέον εξειδικευμένα προγράμματα ενημέρωσης για τον HIV/AIDS, την αντισύλληψη και τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, συμβάλλοντας στην ολοκληρωμένη εκπαίδευση και προστασία παιδιών και εφήβων.

Ενδεικτικό και της αυξημένης παροχής ποιοτικών υπηρεσιών υγείας στα παιδιά που έχουν ανάγκη στην Κύπρο αποτελεί και η βελτίωση του στατιστικού δείκτη: «Ποσοστά παιδιών AROPE και εκτός AROPE με «πολύ καλή» υγεία» όπου το 2024 ανήλθε στα 87,3% έναντι του 85,6% το 2021, ποσοστά που βρίσκονται πολύ πάνω από το μέσο ευρωπαϊκό όρο  του 2024 (57,4%). Αντίστοιχα και ο δείκτης «Ποσοστό Παιδιών με περιορισμούς λόγω προβλημάτων υγείας μειώθηκε στο 1,7% το 2024 σε σύγκριση με το 2,3% του 2021.

[1] Γενικό Σύστημα Υγείας

Τέλος