03.03 – Δωρεάν και Αποτελεσματική Πρόσβαση στην Προσχολική Εκπαίδευση και Φροντίδα (ΠΕΦ), ηλικίες 3–έως την έναρξη της σχολικής φοίτησης

3.3.1   Έχουν εντοπιστεί και αντιμετωπιστεί τα οικονομικά εμπόδια για τη συμμετοχή στην ΠΕΦ (π.χ. δίδακτρα, γεύματα, κόστος μεταφοράς και εκπαιδευτικού υλικού); (§ 7α)

Στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, από το σχολικό έτος 2024–2025 εφαρμόζεται μια σημαντική μεταρρύθμιση για την επέκταση της δωρεάν υποχρεωτικής εκπαίδευσης σε μικρότερες ηλικιακές ομάδες (επέκταση κατά 8 μήνες). Η δωρεάν υποχρεωτική εκπαίδευση θα μειωθεί στην ηλικία των 4 ετών μέχρι το 2031. Παράλληλα, από τον Σεπτέμβριο του 2025 όλα τα παιδιά ηλικίας 3–4,5 ετών, που φοιτούν σε δημόσια νηπιαγωγεία απαλλάσσονται από τα δίδακτρα, ενισχύοντας περαιτέρω την καθολική πρόσβαση και μειώνοντας τα οικονομικά εμπόδια από ακόμη μικρότερη ηλικία[1].

Επιπλέον, το Νέο Σχέδιο Επιχορήγησης Διδάκτρων για παιδιά ηλικίας τεσσάρων (4) ετών έως το ηλικιακό όριο της δωρεάν υποχρεωτικής προδημοτικής εκπαίδευσης καλύπτει το 100% των διδάκτρων για φοίτηση κατά τις ώρες 07:45–13:05, ανεξαρτήτως εισοδήματος ή άλλων κριτηρίων. Η επιχορήγηση ανέρχεται σε μέγιστο ποσό €130 μηνιαίως ανά παιδί για φοίτηση σε κοινοτικά νηπιαγωγεία ή €200 μηνιαίως για ιδιωτικά νηπιαγωγεία. Στη βάση και αυτού του νέου Σχεδίου, υπήρξε σημαντική βελτίωση του ποσοστού των παιδιών άνω των 3 ετών που συμμετέχουν στην επίσημη ΠΕΦ για τουλάχιστον 1 ώρα /βδομάδα στα παιδιά που βρίσκονταν σε «Κίνδυνο Φτώχια ή Κοινωνικού Αποκλεισμού» (AROPE)  και στα παιδιά που δε βρίσκονταν σε «Κίνδυνο Φτώχιας ή Κοινωνικού Αποκλεισμού» (AROPE). Συγκεκριμένα για παιδιά AROPE το ποσοστό ανήλθε στα 26,5 το 2024 (σε σύγκριση με 6,8% το 2019), ενώ αντίστοιχα στα παιδιά εκτός AROPE το ποσοστό το 2024 ανήλθε στο 42,0% (σε σύγκριση με το 2019 που ήταν στο 37,2%).

Παράλληλα, το Σχέδιο Επιχορήγησης Διδάκτρων και Σίτισης καλύπτει έως και το 80% των διδάκτρων (συμπεριλαμβανομένων και γευμάτων), με μέγιστο ποσό €350 μηνιαίως, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, με το οικογενειακό εισόδημα και τις ώρες φοίτησης.

Πρόσθετα μέτρα περιλαμβάνουν την επέκταση των προαιρετικών ολοήμερων δημόσιων νηπιαγωγείων που λειτουργούν μέχρι το απόγευμα, με αύξηση τόσο του αριθμού των σχολείων όσο και των ημερών λειτουργίας ανά εβδομάδα (από τέσσερις σε πέντε). Παράλληλα, έχει επεκταθεί η λειτουργία των δημόσιων θερινών σχολείων, τα οποία προσφέρουν δημιουργικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες από την έναρξη των θερινών διακοπών.

Στοχευμένα μέτρα ένταξης υλοποιούνται επίσης μέσω πρωτοβουλιών όπως το έργο «Δράσεις Σχολικής και Κοινωνικής Ένταξης+», το οποίο παρέχει πρωινά και απογευματινά προγράμματα καθώς και ψυχοκοινωνική στήριξη σε δημόσια νηπιαγωγεία.

Επιπλέον, μέσω πιλοτικού προγράμματος που εφαρμόζεται από το σχολικό έτος 2023–2024, απασχολείται δεύτερος εκπαιδευτικός σε επιλεγμένα νηπιαγωγεία για την κάλυψη των αναγκών παιδιών με μεταναστευτικό υπόβαθρο, μαθησιακές δυσκολίες, καθώς και ζητήματα που σχετίζονται με τη βία και την παραβατικότητα.

Η μετακίνηση με τακτικές γραμμές λεωφορείων είναι δωρεάν για παιδιά κάτω των 6 ετών. Σημειώνεται ότι η μεταφορά για παιδιά ηλικίας 6–12 ετών είναι δωρεάν με τα σχολικά λεωφορεία, ενώ για τη χρήση των τακτικών γραμμών δικαιούνται έκπτωση 50% στο εισιτήριο.

3.3.2   Έχουν εντοπιστεί και αντιμετωπιστεί τα μη οικονομικά εμπόδια για τη συμμετοχή στην ΠΕΦ (συμπεριλαμβανομένων των ελλείψεων προσωπικού;) (§ 7α)

Έχουν εντοπιστεί τα μη οικονομικά εμπόδια για τη συμμετοχή στην ΠΕΦ και αντιμετωπίζονται μέσω ενός συνδυασμού διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, επέκτασης της δυναμικότητας και στοχευμένων μέτρων στήριξης.

Η επέκταση της δωρεάν υποχρεωτικής προδημοτικής εκπαίδευσης από την ηλικία των 4 ετών, στο πλαίσιο του Κυπριακού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, αντιμετωπίζει εμπόδια πρόσβασης που σχετίζονται με την ηλικία, καθώς και περιορισμούς χωρητικότητας στα δημόσια νηπιαγωγεία. Υλοποιούνται επενδύσεις για την ανάπτυξη νέων και την αναβάθμιση υφιστάμενων υποδομών, ώστε να φιλοξενηθεί ο αυξημένος αριθμός παιδιών που εμπίπτουν στην υποχρεωτική προδημοτική εκπαίδευση, ενώ μέρος των νέων θέσεων αναμένεται να εξυπηρετήσει και μικρότερα παιδιά, κάτω του υποχρεωτικού ορίου ηλικίας.

Παράλληλα, η προετοιμασία της πρώτης Εθνικής Στρατηγικής και του Σχεδίου Δράσης για την ΠΕΦ στην Κύπρο, μία από τις εμβληματικές δράσεις του Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας και του Υφυπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας, στοχεύει στην παροχή συστημικής απάντησης στις προκλήσεις του τομέα, συμπεριλαμβανομένων των ελλείψεων προσωπικού και στην αύξηση της συμμετοχής σε προσβάσιμες, οικονομικά προσιτές και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες ΠΕΦ.

Τέλος, τα μη οικονομικά γλωσσικά εμπόδια αντιμετωπίζονται μέσω του εξειδικευμένου έργου «Μαθαίνω Ελληνικά στο νηπιαγωγείο: Στήριξη νηπιαγωγών και υπηκόων τρίτων χωρών». Έχει αναπτυχθεί ειδικό αναλυτικό πρόγραμμα και εκπαιδευτικό υλικό για την ελληνική ως δεύτερη γλώσσα, ενώ παράλληλα παρέχεται στοχευμένη επιμόρφωση στους νηπιαγωγούς.

3.3.3   Υπάρχουν επαρκή μέτρα για τη στήριξη της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης και την αποφυγή αποκλεισμού τάξεων; (§ 7γ, § 7δ, § 7ε)

Στην Κύπρο, η ενταξιακή εκπαίδευση για μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και/ή αναπηρίες κατοχυρώνεται νομικά στο εθνικό πλαίσιο για την Ειδική Εκπαίδευση, το οποίο προβλέπει διαδικασίες αξιολόγησης, διαφοροποιημένη διδασκαλία και εύλογες προσαρμογές εντός των σχολείων γενικής εκπαίδευσης.

Όπου απαιτείται, οι μαθητές επωφελούνται από εξειδικευμένο εκπαιδευτικό προσωπικό, σχολικούς βοηθούς/φροντιστές, βοηθητικές τεχνολογίες και προσαρμογές στην οργάνωση της τάξης, βάσει εισηγήσεων των αρμόδιων φορέων. Οι αρχές της μη διάκρισης ενσωματώνονται ρητά στις διαδικασίες εισδοχής και φοίτησης.

Το Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας εκδίδει ετήσιες εγκυκλίους που καθοδηγούν την εφαρμογή ενταξιακών πρακτικών και ενισχύουν την υποχρέωση των σχολείων να εφαρμόζουν διαφοροποίηση. Τα μέτρα αυτά συμπληρώνονται από την αναθεωρημένη Εθνική Στρατηγική για την Αναπηρία 2018–2028 και το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Αναπηρία 2024–2028, τα οποία στηρίζουν τη συνεχή ενδυνάμωση ενός ενταξιακού, βασισμένου στις ανάγκες, εκπαιδευτικού συστήματος.

Η αντιρατσιστική πολιτική «Κώδικας Δεοντολογίας κατά του Ρατσισμού και των Διακρίσεων και Οδηγός για τη Διαχείριση και Καταγραφή Ρατσιστικών Περιστατικών» του Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας (ΥΠΑΝ) εφαρμόζεται με την υποστήριξη του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Κύπρου (ΠΙΚ) από το σχολικό έτος 2014–2015. Η πολιτική προσεγγίζει τον ρατσισμό με ευρύ τρόπο, εντάσσοντας σε αυτόν τον ικανισμό, τον σεξισμό και κάθε μορφή διάκρισης.

Περιλαμβάνει ορισμούς βασικών εννοιών που αποτελούν το θεωρητικό της υπόβαθρο (π.χ. ρατσισμός, ρατσιστικό περιστατικό, διάκριση, στερεότυπα, διαφορετικότητα, ρητορική μίσους κ.λπ.), καθορίζει τις ευθύνες και τις δεσμεύσεις που αναμένονται από κάθε μέλος της σχολικής κοινότητας και παρέχει τα βήματα που πρέπει να ακολουθούν τα σχολεία για τη διαχείριση ρατσιστικών περιστατικών μέσα από πρακτικό οδηγό. Προσφέρει στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς ένα λεπτομερές σχέδιο για την αντιμετώπιση και την πρόληψη ρατσιστικών περιστατικών.

Καθώς η αντιρατσιστική πολιτική αντιμετωπίζει τη διαφορετικότητα ως πολυδιάστατο φαινόμενο, που αφορά διάφορες πτυχές της ταυτότητας των ανθρώπων, αναμένεται να συμβάλει στη μείωση του εκφοβισμού και των διακρίσεων που βασίζονται σε οποιαδήποτε μορφή διαφορετικότητας στα σχολεία, όπως φύλο, θρησκεία, πεποιθήσεις, εθνότητα, γλώσσα, εμφάνιση, αναπηρία, σεξουαλικός προσανατολισμός κ.ά.

Από το 2018, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο συνεχίζει να οργανώνει και να συντονίζει το «Σχολικό Δίκτυο για τη Στήριξη της Εφαρμογής της Αντιρατσιστικής Πολιτικής», το οποίο υποστηρίζει εκπαιδευτικούς από σχολεία όλων των βαθμίδων που επιθυμούν να συμμετάσχουν στο δίκτυο, ενώ το σχολείο τους εφαρμόζει την αντιρατσιστική πολιτική του ΥΠΑΝ.

Όσον αφορά τα παιδιά με Διαταραχή του Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), σχετικές δράσεις προβλέπονται επίσης στην Εθνική Στρατηγική και το Σχέδιο Δράσης για τον Αυτισμό 2024–2028.

[1] Τόσο οικονομικά όσο και μη οικονομικά εμπόδια στη συμμετοχή στην Προσχολική Εκπαίδευση και Φροντίδα (ΠΕΦ) έχουν εντοπιστεί μέσω ενός διετούς έργου με τίτλο «Στήριξη για την Επέκταση και τη Στρατηγική Ανάπτυξη της Προδημοτικής Εκπαίδευσης και Φροντίδας στην Κύπρο».

Τέλος